İyot Yetersizliği Hastalıkları ile İlgili Akdeniz Üniversitesi Hastanesi Endokrinoloji ve Metabolizma Bilim Dalı
Öğretim Üyelerinden Prof. Dr. Hasan Altunbaş ile bilgilendirici bir yazı hazırladık.

 

 

    Prof. Dr. Hasan ALTUNBAŞ

  İyot metabolizmamız için çok önemli olan tiroid hormon yapımında (T3, T4 diye bilinen) kullanılan bir maddedir. Eksikliğinde yeterli tiroid hormonu yapmak için tiroid bezi büyür ve guatr oluşur. Tiroid bezi büyürken genellikle içinde nodül denen topaklar da oluşur. Dışarıdan görülebilen veya içeri doğru büyüyen yumrular oluşur. Bu nodüler genellikle küçülmez, giderek büyüyebilir. Bazen halk arasında zehirli guatr diye bilinen hipertiroidiye sebep olurlar. Bazen nefes borusunu sıkıştırır, bazen yutma güçlüğü yapabilir. Ancak genellikle bu kadar büyük olmadan hastayı fazla rahatsız etmeden bulunurlar. Hastalar bu topakların (nodül) kanser olup olmayacağı korkusunu yaşarlar.

 Ülkemiz iyot fakiri bir ülkedir. Topraklarımızda, yetişen ot, sebze, meyvelerde ve bunları yiyen hayvanlarda iyot gerekenden azdır. Dolayısıyla ülkemiz insanlarında da guatra yaygın olarak rastlanmaktadır. İyodun guatr ile ilişkisini çok eskiden fark eden ve sağlık politikalarını buna göre düzenleyen ülkeler iyot eksikliği sonucu guatr sorununu günümüzde fazla yaşamamaktadırlar. İyot eksikliği insanlar arasında çok yaygın olduğu için ilaç şeklinde iyodu almak yerine toplumda sık tüketilen ekmek, su, tuz gibi maddelere iyot eklenmesi ve bu açığın kapatılması daha gerçekçidir. Ülkemizde 1999 öncesi yapılan araştırmalarda hemen her ilde iyot eksikliği olduğu gösterilmiş ve Sağlık Bakanlığı tarafından yapılan kanuni düzenlemeler ile sanayi tipi olmayan tuzlara iyot konulması zorunluluğu getirilmiştir. O zamandan beri iyot eksikliğinin düzeltilmesi konusunda epey yol alınmış, ancak hala istenilen hedefe ulaşılamamıştır. Özellikle kırsal alanlarda hala iyot eksikliği yaygındır. Günümüzde kaya tuzu veya Himalaya tuzu kullanımının teşvik edilmesi, bu tuzlara çoğunlukla iyot konmaması nedeniyle guatr ile ilgili yapılan ulusal mücadeleye sekte vurmaktadır. İyot güneş ışığına maruz kalırsa ve yemeklerde pişirme ile etkisini kaybeder. Bu nedenle satın alınan iyotlu tuzların ağzı kapalı, güneş görmeyen ambalajlarda olması ve saklanmasına dikkat edilmelidir. Yemek yapılırken tuz ilavelerinin pişmiş yemeğin ılıma döneminde sonradan katılması uygun olur.

 Tiroid hastalarından sadece zehirli guatr (hipertiroidi) olanların iyotlu tuz kullanmamaları gereklidir. O da vücuda iyot alıp tiroid hormon yapımında malzeme vermemek içindir. Onun dışında tüm diğer tiroid hastalarının iyot kullanmasında sakınca yoktur. Hamile olanların iyot ihtiyacı artar. Bu nedenle hamilelerin iyot alımı normale göre daha fazla olmalıdır. İyodun yeterli alınması bebeğin tiroid hormon yapımı ve beyin gelişimi için çok önemlidir. İyodu ileri derecede eksik kişilerin bebeklerinde tiroid hormon eksikliği ile ilgili zeka gerilikleri olabilmektedir. Hamilelerin gıdalarla yeterli iyot alımı yanında, hekim gözetiminde iyot içeren tabletlerden de ek olarak almaları önerilmektedir.

 İyot milyonlarca yıldır yüksek yerlerden denize doğru akmış ve denizde fazla miktarda bulunmaktadır. Dolayısıyla deniz canlıları iyot açısından çok zengindir. Ülkemiz denizlerle çevrili olmasına rağmen soframıza giren deniz ürünü çok azdır. Bu nedenle deniz balığı ve ürünleri tüketimi teşvik edilmelidir. Yemeklerde kullanılan tuzların iyotlu olmasına dikkat edilmelidir.